Ο φόβος είναι ένα φυσιολογικό και προσαρμοστικό συναίσθημα, άμεσα συνδεδεμένο με την επιβίωση. Ενεργοποιείται όταν ο οργανισμός αντιλαμβάνεται μια απειλή και κινητοποιεί το άτομο να προστατευτεί. Συνήθως υποχωρεί όταν η κατάσταση γίνεται πιο προβλέψιμη ή μπορεί να αντιμετωπιστεί, μια ιδέα που έχει αναλυθεί από τον Rachman σε σχέση με τη διαχείριση του φόβου.

Τι συμβαίνει, όμως, όταν ο φόβος εμφανίζεται σε στιγμές μη αναμενόμενες ή δυσανάλογες προς το ερέθισμα; Όταν επιμένει, γενικεύεται ή προηγείται της ίδιας της εμπειρίας, παύει να λειτουργεί προστατευτικά και αποκτά διαφορετική ψυχολογική σημασία.

Οι φοβίες αφορούν έναν έντονο και επίμονο φόβο που προκαλείται από καταστάσεις ή ερεθίσματα τα οποία κατά γενική ομολογία δε θεωρούνται απειλητικά. Ανήκουν στις αγχώδεις διαταραχές και συνδέονται συχνά με προηγούμενες εμπειρίες και νοηματοδοτήσεις του ατόμου. Ενεργοποιούνται ακόμη και πριν από την πραγματική επαφή με το φοβικό ερέθισμα, οδηγώντας σε αποφυγή και περιορισμό της καθημερινής λειτουργικότητας.

Από τη συστημική οπτική, ο φόβος και ιδιαίτερα οι φοβίες δεν νοούνται αποκλειστικά ως ατομικά φαινόμενα, αλλά ως εμπειρίες που αναπτύσσονται και διατηρούνται μέσα σε πλαίσια σχέσεων. Το σύμπτωμα μπορεί να συνδέεται με τον τρόπο λειτουργίας του οικογενειακού συστήματος και να εξυπηρετεί, άμεσα ή έμμεσα, τη διατήρηση της ομοιόστασης του συστήματος (Bowen, 1978· Minuchin, 1974).

Η θεραπευτική παρέμβαση, στο πλαίσιο της συστημικής προσέγγισης, εστιάζει στην κατανόηση της κυκλικής αιτιότητας και των σχεσιακών μοτίβων που διατηρούν το σύμπτωμα, ενισχύοντας πιο λειτουργικούς τρόπους αλληλεπίδρασης (Selvini Palazzoli et al., 1978). Παράλληλα, στη θεραπεία των φοβιών, η σταδιακή έκθεση και η ενίσχυση της αυτονομίας του ατόμου επιτρέπουν τη βιωματική επεξεργασία του φόβου, χωρίς να διαταράσσεται το σχεσιακό πλαίσιο.
Έτσι, η φοβία δεν αντιμετωπίζεται ως ατομικό «λάθος», αλλά ως ένα μήνυμα που αναδύεται μέσα στις σχέσεις και τα συστήματα στα οποία ανήκει το άτομο και χρειάζεται κατανόηση και φροντίδα.

Συχνά οι άνθρωποι αναρωτιούνται πότε χρειάζεται να ζητήσουν βοήθεια. Όταν ο φόβος αρχίζει να επηρεάζει καθημερινές δραστηριότητες ή σχέσεις, η υποστήριξη ενός ειδικού μπορεί να βοηθήσει στη διαχείρισή του.

Πηγές
Bowen, M. (1978). Family therapy in clinical practice. Jason Aronson.
Minuchin, S. (1974). Families and family therapy. Harvard University Press.
Rachman, S. (1990). Fear and courage (2nd ed.). W. H. Freeman.
Selvini Palazzoli, M., Boscolo, L., Cecchin, G., & Prata, G. (1978). Paradox and counterparadox. Jason Aronson.

Χριστίνα Ευθυμίου, Ψυχολόγος MSc